Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i podatki

27 listopada 2019

NR 9 (Grudzień 2019)

Instytucja darowizny w procesie planowania sukcesji

0 18

Każdy przedsiębiorca, niezależnie od formy prowadzenia działalności, powinien odpowiednio zabezpieczyć funkcjonowanie swojego przedsiębiorstwa na wypadek śmierci, tym bardziej jeśli chce, by jego spadkobiercy kontynuowali działalność.

Jednym ze sposobów przekazania przedsiębiorstwa jest dokonanie jego darowizny. Choć nie wydaje się to skomplikowane, należy pamiętać o wielu istotnych kwestiach, by darowizna była skutecznie dokonana. W szczególności powinno się zwrócić uwagę na to, co może być przedmiotem darowizny, w jakiej formie umowa darowizny powinna zostać zawarta oraz jakie są konsekwencje zawarcia jej w nieodpowiedniej formie.

Darowizna jest dwustronną czynnością prawną. Do essentialia negotii, a więc elementów przedmiotowo istotnych umowy darowizny, należy zobowiązanie do nieodpłatnego świadczenia na rzecz innej osoby, kosztem darczyńcy. Jest to zatem umowa jednostronnie zobowiązująca.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami kodeksu cywilnego oświadczenie woli darczyńcy powinno zostać złożone w formie aktu notarialnego. Niezachowanie formy aktu notarialnego będzie w takim wypadku prowadziło do nieważności umowy darowizny (umowa nie będzie rodziła żadnych skutków prawnych). 

Przepisy kodeksu cywilnego dopuszczają jednak pewien wyjątek, gdzie pomimo braku wymaganej formy dla oświadczenia woli darczyńcy umowa staje się ważna. Konwalidacja umowy (tj. jej „uzdrowienie”) następuje z chwilą, w której przyrzeczone przez darczyńcę świadczenie zostało przez niego spełnione. Należy przy tym zgłosić jedno zastrzeżenie, konwalidacja dotyczy tylko takich przypadków, dla których inne przepisy (ze względu na przedmiot darowizny) nie wymagają zachowania szczególnej formy dla oświadczeń obu stron. Tym samym np. gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego (nie ma mowy o żadnej konwalidacji). Podobnie będzie w sytuacji, w której przedmiotem darowizny jest przedsiębiorstwo – umowa powinna dla swojej skuteczności zostać zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (także nie ma konwalidacji). Warto przy tym zauważyć, że obdarowany nie jest co do zasady zobowiązany do tego, by wyrażać wolę przyjęcia darowizny w szczególnej formie. Oświadczenie obdarowanego może być wyrażone przez każde zachowanie, które w sposób dostateczny ujawni jego wolę. Darowiznę można także przyjąć per facta concludentia, tj. w sposób dorozumiany, o ile taki wniosek jest usprawiedliwiony okolicznościami sprawy. Wyjątek stanowią sytuacje, w których ustawa przewiduje formę szczególną dla oświadczeń woli stron (o czym była mowa we wcześniejszym akapicie). Taka sytuacja ma miejsce np. w przypadku darowizny nieruchomości lub darowizny przedsiębiorstwa. 

Jednoosobowa działalność gospodarcza

Zarejestrowana w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej jednoosobowa działalność gospodarcza przyporządkowana jest konkretnej osobie. Nie jest zatem możliwe na gruncie prawa polskiego przekazanie całej „działalności gospodarczej” innej osobie wraz z firmą (imię i nazwisko) poprzedniego właściciela. Darowizna jednoosobowej działalności gospodarczej to poniekąd skrót myślowy. Przedmiotem darowizny w takim wypadku jest przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, a mianowicie zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Darczyńca może więc podarować następcy przedsiębiorstwo lub zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Jak wspomniano powyżej, nowy właściciel nie może posługiwać się firmą poprzedniego właściciela (przedsiębiorca prowadzi działalność we własnym imieniu, a firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy), dlatego obdarowany powinien zarejestrować firmę na swoje imię i nazwisko, zanim zostanie mu przekazana darowizna.

Warto także pamiętać, że darowizna nie powoduje powstania przychodu z działalności darczyńcy, a więc nie stanowi podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Darowizna przedsiębiorstwa nie jest rodzajem sukcesji uniwersalnej. Z nią mamy do czynienia w sytuacji, w której jeden podmiot wchodzi w ogół praw i obowiązków innego podmiotu – darowizna lub zbycie przedsiębiorstwa nie wywołują, niestety, takich skutków. Darowizna przedsiębiorstwa to w istocie szereg sukcesji singularnych, co oznacza, że skutkuje przejęciem osobno każdego z praw składających się na przedsiębiorstwo. Sukcesja singularna odmiennie niż sukcesja uniwersalna wywołuje skutek jedynie między stronami umowy. Może to powodować problemy w przypadku przeniesienia praw i obowiązków z umów zawieranych przez przedsiębiorcę z osobami trzecimi, bowiem w takiej sytuacji niezbędne jest uwzględnienie przepisów kodeksu cywilnego o zmianie wierzyciela lub dłużnika oraz ograniczeń wynikających z umów zawieranych przez darczyńcę z osobami trzecimi. Co istotne, nowelizacja1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej (wejdzie w życie z początkiem stycznia 2020 r.) wprowadza w odpowiedzi na problemy związane z planowaniem sukcesji za życia, ułatwienia dotyczące „przenaszalności” decyzji administracyjnych na nowego nabywcę – odtąd będzie istniała możliwość przejęcia praw z decyzji związanych z przedsiębiorstwem przez jego nabywcę w sytuacji, w której do nabycia dojdzie na podstawie czynności prawnej między żyjącymi (np. umowa darowizny). 

Spółki osobowe

Wspólnik spółki osobowej powinien pamiętać, że może przenieść na inną osobę ogół praw i obowiązków i to tylko w sytuacji, gdy tak stanowi umowa spółki. Ponadto ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę po uzyskaniu pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Należy zatem zweryfikować postanowienia umowy spółki, by upewnić się, że przeniesienie ogółu praw i obowiązków jest możliwe oraz w jakim trybie powinno zostać dokonane. Co istotne, darowizna ogółu praw i obowiązków nie może prowadzić do sytuacji, w której w spółce osobowej pozostanie tylko jeden wspólnik (np. obdarowanym jest drugi wspólnik spółki dwuosobowej). Wspólnik chcący dokonać darowizny powinien jednak dobrze rozważyć podejmowane działania. W sytuacji, gdy dokona darowizny ogółu praw i obowiązków na inną osobę, nie będzie mógł współistnieć w strukturze spółki z nowym właścicielem. Dotychczasowy wspólnik utraci bowiem wszystkie uprawnienia, a przede wszystkim straci status wspólnika, co może być sprzeczne z jego założeniami.

Spółki kapitałowe

Udziały spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub akcj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "MŚP Biznes"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Dostęp do czasopisma w wersji online
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy