Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zarządzanie sprzedażą

14 października 2018

NR 3 (Wrzesień 2018)

Uważność jako sposób walki ze stresem i wypaleniem zawodowym w organizacji

0 193

Jednym z kluczowych zagadnień XXI w. jest stres zawodowy. Ma on wpływ nie tylko na zdrowie pracownika, ale również na funkcjonowanie firmy, w której taka osoba pracuje. Pracownik, który odczuwa przemęczenie i nadmierny stres, jest bardziej podatny na choroby i wypadki. Stres może mieć różne źródła: psychiczne, społeczne i fizyczne, jednakże jest on nieodłącznym elementem życia każdego człowieka. Towarzyszy nam od momentu narodzin aż do późnej starości. Każdy odczuwa go na różne sposoby. U jednych objawia się zmęczeniem i dezorganizacją, u innych mobilizacją do działania. Czym zatem jest stres? Jakie mogą być jego konsekwencje w życiu człowieka i funkcjonowaniu organizacji? Czym jest wypalenie zawodowe i dlaczego dosięga częściej tych, którzy podlegają czynnikom stresogennym? Czy Trening Redukcji Stresu Oparty na Uważności (MBSR) to skuteczna metoda wspierająca proces radzenia sobie ze stresem i wypaleniem zawodowym?

Czym właściwie jest stres?

W psychologii stres określany jest jako dynamiczna reakcja adaptacyjna pomiędzy możliwościami jednostki a wymogami sytuacji (stresorami), która charakteryzuje się brakiem równowagi. Odnosi się on do relacji między człowiekiem a otoczeniem, w którym żyje i pracuje. Jeśli człowiek jest przekonany, że jego otoczenie nie jest dla niego korzystne lub w jakimś stopniu zagraża (realnie bądź potencjalnie) jemu samemu albo jego dobrostanowi, stan ten określany jest mianem stresu. Przyczyną stresu jest zakłócenie równowagi między wymaganiami, jakie człowiek stawia otoczeniu, a możliwościami ich spełnienia. Jeśli w otoczeniu (społecznym, ekonomicznym, życiowym, zawodowym, ekologicznym czy jeszcze innym) nie ma możliwości spełnienia oczekiwań, to dana osoba odczuwa zagrożenie w realizacji swoich potrzeb życiowych, pragnień i ambicji. Ale o tym, czy dana sytuacja jest stresowa, czy nie, decydują indywidualne predyspozycje jednostki, jej zasoby wewnętrzne i dotychczasowe doświadczenia życiowe. Dwie różne osoby, które znajdą się w takiej samej stresującej sytuacji, mogą w zupełnie inny sposób odczuwać stres i na niego reagować.

Stres jest naturalną, nieuniknioną częścią życia. Hans Selye uważał, że jest on normalną reakcją biologiczną każdego organizmu – normalnym zjawiskiem fizjologicznym, które związane jest z procesami życia. Brak reakcji stresowej oznacza śmierć organizmu.

Podzielił stres na dwa rodzaje: dystes – przykry, powodujący zaburzenia i niosący za sobą negatywne konsekwencje, oraz eustes – mobilizujący do działania, będący siłą napędową w trakcie kolejnych wyzwań. Wbrew ogólnej opinii to nie sam stres jest niebezpieczny dla człowieka, ale to, jak na niego reaguje. Bardzo często stres wywoływany jest poprzez negatywne myślenie typu „na pewno sobie nie poradzę”, „to zadanie jest dla mnie za trudne”. W takiej sytuacji istnieją zdecydowanie mniejsze szanse na efektywne działanie niż w przypadku, gdy wspomniane wyzwanie traktuje się jako takie, z którym sobie poradzimy. Ludzie bardzo różnią się subiektywną oceną tych sytuacji. Dlatego istotną rolę w tym, czy się stresujemy, odgrywa subiektywna ocena stresora. Szczególną uwagę na ten element zwrócił psycholog i badacz zjawiska Richard Lazarus i nazwał je oceną poznawczą. Ocena poznawcza uwzględnia także to, jak oceniamy własną skuteczność radzenia sobie. Tym samym bardziej konstruktywnie stresują się osoby, które postrzegają stresory jako wyzwania, a własne możliwości radzenia sobie jako wystarczające (np. nie stresuję się przed prezentacją w firmie, bo wiem, że jestem dobrze przygotowany, dlatego jest to wyzwanie, z którym sobie poradzę).

Istnieje kilka definicji stresu, które można ująć w trzy podstawowe kategorie.

Kategorie stresu

  • Stres jako bodziec – przykry, przeszkadzający i odrywający od aktywności – są to różnorodne, nieprzyjemne sytuacje wywołujące stres, np. hałas w miejscu pracy, nadmierna ilość obowiązków, przykre wydarzenia w miejscu pracy (nagana, zwolnienie).
  • Stres jako reakcja organizmu na stawiane mu wymagania (stres fizjologiczny) – są to reakcje, które pojawiają się w ciele i umyśle człowieka w odpowiedzi na sytuacje postrzegane jako negatywne, np. gorsze wykonanie zadania, niezastosowanie się do polecenia służbowego.
  • Stres jako dynamiczna reakcja między człowiekiem a otoczeniem (stres psychologiczny) – może być oceniana przez jednostkę albo jako wymagająca określonego wysiłku adaptacyjnego, albo przekraczająca możliwości jej sprostania.

Obserwując i analizując sytuacje zawodowe człowieka w organizacji, można dowieść, że najbardziej przydatna w wyjaśnieniu tego zjawiska jest ostatnia kategoria. Stres jest zatem definiowany zgodnie z koncepcją R. Lazarusa jako „szczególna relacja między osobą a środowiskiem, którą osoba ocenia jako nadwyrężającą jej zasoby i zagrażającą jej dobrostanowi”. Stres zawodowy to stan psychiczny, który wynika z fizjologicznych, emocjonalnych, kognitywnych i behawioralnych reakcji na niechciane i szkodliwe aspekty środowiska, organizacji i otoczenia pracy. Stres w środowisku pracy jest uznawany na wynik relacji między wymogami tego środowiska a możliwościami i potrzebami pracownika. Skutki stresu, zwłaszcza długotrwałego, nie pozostają bez wpływu na zatrudnionych.

Czynniki stresogenne w organizacji
  • Przeciążenie ilościowe
  • Przeciążenie jakościowe
  • Niedociążenie jakościowe
  • Fizyczne warunki pracy
  • Brak kontroli nad pracą
  • Brak wsparcia
  • Konflikt roli
  • Niejasność ról
  • Niemożność podejmowania decyzji
  • Brak poczucia bezpieczeństwa odnośnie zatrudnienia

Czynniki stresogenne

Aby można było mówić o stresujących sytuacjach, muszą być spełnione pewne warunki, czyli pojawić się czynniki powodujące stres.

Naukowcy podzielili je na dwie kategorie. Pierwszą z nich są czynniki zewnętrzne – presja środowiska, nadmierna liczba zadań do wykonania, złe warunki pracy, monotonia w pracy i brak wyzwań. Druga kategoria to czynniki wewnętrzne – nierealistyczne oczekiwania, brak poczucia sprawowania kontroli, przynależności, kwalifikacji, przesądy, kompleksy, złe nawyki.

Stres związany z pracą stanowi istotny problem na całym świecie, w tym także w Polsce. Praca, jeśli jest źródłem satysfakcji i zadowolenia, wiąże się z poczuciem kompetencji i sprawczości. Często jednak czynniki psychospołeczne w miejscu pracy i stres z nimi związany stają się przyczyną negatywnych skutków zarówno dla samego pracownika, jak i organizacji, w której pracuje.

Podejmując zagadnienie problemu związanego ze stresem w organizacji, postanowiono przeprowadzić badania. Objęły one 151 pracowników dużych i średnich przedsiębiorstw z kilku województw w Polsce: dolnośląskiego, opolskiego, śląskiego, wielkopolskiego oraz mazowieckiego. Wyniki wyraźnie pokazały, że ponad 70% badanych odczuwa stres zawodowy: 40% na poziomie wysokim, natomiast na poziomie średnim – 34%. Nie jest to zaskakujące odkrycie, ponieważ wielu badaczy zajmujących się stresem zawodowym wskazuje, iż jest to istotny problem w środowisku pracy. O wiele ważniejsze było zwrócenie uwagi na konsekwencje odczuwania stresu zawodowego.

Konsekwencje stresu

Praca może działać jak siła napędowa do dalszych działań, podbudowując fizyczną i psychiczną kondycję pracownika. Są jednak przypadki, w których może stać się źródłem apatii, poczucia beznadziei, braku sensu wszelkich działań, może powodować poczucie niedostosowania czy niekompetencji. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie problematyką bezpieczeństwa pracy ze szczególnym uwzględnieniem chorób zawodowych, które w dużej mierze są skutkami działania długotrwałego stresu zawodowego.

Badania przeprowadzone w krajach Unii Europejskiej wykazały, że ponad 30% badanych pracowników obserwuje u siebie destrukcyjny wpływ aktywności zawodowej na kondycję psychiczną i fizyczną. Jest to przede wszystkim wynik narastających wymagań stawianych pracownikom w miejscu pracy, coraz wyższych, niemożliwych do zrealizowania celów, presji czasu, złego dopasowania pomiędzy pracownikiem, a tym, czym się zajmuje, konfliktów powstałych poprzez realizowanie innych ról w pracy i życiu osobistym oraz sytuacji, w których pracownicy nie dysponują odpowiednim poziomem kontroli nad tym, co robią.

Skutki stresu
  • Absencja pracowników
  • Fluktuacja kadry
  • Obniżona wydajność pracy
  • Obniżone morale
  • Wypalenie zawodowe
  • Spadek atrakcyjności firmy na rynku pracy

 

Skutki stresu mogą być różnorodne: zmiany nastroju, pogorszenie relacji z innymi (współpracownikami czy klientami), niewywiązywanie się ze swoich zobowiązań i wiele reakcji fizjologicznych ze strony organizmu. Stres jest źródłem wielu zaburzeń zdrowia. Sprzyja powstawaniu wypadków (zwiększone koszty odszkodowań i zniszczonego materiału), obniża wydajność pracy, zakłóca funkcjonowanie firm i niesie za sobą znaczne straty materialne. Absencje pracowników, fluktuacja kadry, obniżone morale czy spadek atrakcyjności firmy na rynku pracy to tylko niektóre ze skutków jego oddziaływania. Jednym z ważniejszych i coraz częściej spotykanych zjawisk jest też wypalenie zawodowe.

Wypalenie zawodowe

Jest to reakcja na stresory emocjonalne i interpersonalne, działające przewlekle w miejscu pracy. Najpopularniejsza jest jednak wielowymiarowa koncepcja Maslach, która zakłada, że „wypalenie jest zespołem wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz obniżonego poczucia dokonań osobistych”. 

Badacze uważają, że wypalenie zagraża osobom, które angażują się emocjonalnie w swoją pracę, spodziewają się odnieść sukces zawodowy, ale czują, że poniosły porażkę. To podejście znalazło zwolenników wśród wybitnych uczonych.

Cherniss źródło wypalenia zawodowego widzi w niezdolności profesjonalistów do wytworzenia poczucia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "MŚP Biznes"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Dostęp do czasopisma w wersji online
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy